Rynek Państwo  Słowacja Kraj bańskobystrzycki Powiat Bańska Bystrzyca Założono 1255 Burmistrz Peter Gogola Powierzchnia 103,37 km² Wysokość 362 m n.p.m. Ludność (2010)
• liczba ludności
• gęstość
79 948 ▼
773,4 os./km² Nr kierunkowy +421-48 Kod pocztowy 974 01 Tablice rejestracyjne BB Podział miasta 18 dzielnic Miasta partnerskie Alba
Ascoli Piceno
Budva
Charleston
Dabas
Durham
Halberstadt
Herclijja
Hradec Králové
Kovačica
Larisa
Montana
Radom
Saint-Étienne
Salgótarján
Tarnobrzeg
Tuła
Vršac
Zadar 48°44′10″N 19°08′46″E / 48.73611, 19.14611Na mapach: 48°44′10″N 19°08′46″E / 48.73611, 19.14611 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Strona internetowa miasta

Bańska Bystrzyca (słow. Banská Bystrica, węg. Besztercebánya, niem. Neusohl, łac. Neosolium) – miasto w środkowej Słowacji, w tradycyjnym regionie Horehronie. Ośrodek administracyjny kraju bańskobystrzyckiego i powiatu Banská Bystrica.

Położenie

Bańska Bystrzyca leży na wysokości 350 m n.p.m. nad górnym Hronem, w Kotlinie Bańskobystrzyckiej, otoczona przez Góry Krzemnickie od wschodu, Wielką Fatrę i Niżne Tatry od północy oraz Rudawy Weporskie i Poľanę od wschodu. Liczba mieszkańców miasta wynosi 80 745 osób [31 XII 2005], powierzchnia miasta - 103,5 km². Współrzędne geograficzne 48°43'57 N, 19° 08'57 E.

Podział administracyjny

Miasto dzieli się na dzielnice:

1. Banská Bystrica,
2. Fončorda (węg. Foncsorda),
3. Iliaš (węg. Illésfalva), przyłączona w 1966,
4. Jakub (niem. Sankt Jakob, węg. Szentjakabfalva),
5. Kostiviarska (niem. Kostführersdorf, węg. Kisélesd),
6. Kráľová (niem. Königsdorf, węg. Garamkirályfalva), przyłączona w 1966,
7. Kremnička (węg. Keremcse),
8. Kynceľová (węg. Göncölfalva),
9. Majer (niem. Mayersdorf, węg. Majorfalva), przyłączona w 1966,
10. Podlavice (niem. Podlawitz, węg. Pallós), przyłączona w 1966,
11. Radvaň (niem. Burgstädtl/Radwan, węg. Radvány), przyłączona w 1966,
12. Rakytovce (niem. Hansdorf?, węg. Rakolc),
13. Rudlová (niem. Rudolphsdorf, węg. Rudló), przyłączona w 1966,
14. Sásová (niem. Sachsendorf, węg. Zólyomszászfalu), przyłączona w 1966,
15. Senica (niem. Senitz, węg. Szénás),
16. Skubín (węg. Szakbény), przyłączona w 1966,
17. Šalková (niem. Schalksdorf, węg. Garamsálfalva),
18. Uľanka (niem. Ulmannsdorf, węg. Olmányfalva).

Komunikacja

Przez Bańską Bystrzycę przebiega droga krajowa nr 66 z Brezna do Zwolenia. Łączy się z nią droga krajowa nr 59 z Rużomberku. W mieście kończy się biegnąca z południa droga ekspresowa R1. Z północy na południe przebiega przez Bańską Bystrzycę międzynarodowa trasa E77. Zbiegają się tu na stacji kolejowej Banská Bystrica linie kolejowe z Turčianskich Teplic, Brezna i Zwolenia. 18 km na południe od Bańskiej Bystrzycy w miasteczku Sliač znajduje się duże lotnisko.

Historia

Osadnictwo w okolicach Bańskiej Bystrzycy datuje się jeszcze z epoki kamienia i trwa w epoce brązu oraz w czasach celtyckich. Mieszkali tu również Germanie. Bańska Bystrzyca została założona przez Słowian. Początki dziejów miasta związane są z obfitymi niegdyś złożami surowców mineralnych: złota, srebra, rudy żelaza, a przede wszystkim miedzi. Na stanowisku archeologicznym Špania Dolina znaleziono narzędzia górnicze z XX-XVII wieku p.n.e.

Pierwsza wzmianka o Bańskiej Bystrzycy pochodzi z 1255, gdy król Węgier Bela IV udzielił miastu licznych przywilejów, z których najważniejszym było prawo wydobywania metali w całym komitacie zwoleńskim. Już od XII wieku do miasta ściągali liczni niemieccy górnicy i rzemieślnicy. Najbardziej znanymi rodzinami XIII i XIV wieku byli Jungowie, Königsbergowie i Petermanowie, którzy przybyli z Saksonii. Im zawdzięcza miasto swoje pierwsze fabryki, kamienice, drogi oraz najstarszy, romański kościół Najświętszej Marii Panny, usytuowany w centrum^[1]. Miasto stało się ośrodkiem górnictwa - początkowo wydobywano złoto i srebro, od połowy XIV wieku także miedź, rtęć i ołów. Głównymi ośrodkami wydobycia miedzi były Staré Hory, Špania Dolina oraz Ľubietová. Poza górnictwem kwitły rzemiosło i handel. W późnym średniowieczu miedziana Bańska Bystrzyca była uważana za trzecie co do bogactwa miasto środkowej Słowacji, po złotej Kremnicy i srebrnej Bańskiej Szczawnicy. W XV wieku doszło do słowakizacji ludności górniczej, która dotychczas była czysto niemiecka.

W 1495 w Bańskiej Bystrzycy augsburski bankier Jakub Fugger, zwany "Bogatym" i pochodzący ze Spisza obywatel Krakowa Jan Thurzo założyli spółkę handlową Ungarischer Handel, która błyskawicznie osiągnęła ogromne obroty w handlu miedzią, stając się jednym z największych przedsiębiorstw handlowych w ówczesnym świecie. Wyczerpanie najlepszych rud miedzi oraz zalewanie szybów przez wody podskórne doprowadziły jednak do stagnacji, a następnie do kryzysu wydobycia. W 1589, pod groźbą najazdów tureckich, miasto otoczono kamiennymi murami obronnymi. Bańska Bystrzyca nie została jednak bezpośrednio zaatakowana przez Turków. Została natomiast spalona w 1605 przez antyhabsburskich powstańców Stefana Bocskaya. Luterańskie wówczas miasto prowadziło walkę jednocześnie z katolickimi Habsburgami, Turkami i węgierską magnaterią. W 1620 na sejmie w Bańskiej Bystrzycy wybrano protestanckiego księcia Siedmiogrodu Gábora Bethlena na króla Węgier.

W XVIII wieku ubogie już złoża miedzi sprawiły że większe przedsięwzięcia manufakturowe stały się nieopłacalne, co jednocześnie wymusiło reorientację miejskiej gospodarki. Najpierw zaczęto eksploatację rud żelaza, jednak również te kopalnie zamknięto w 1788 r. Rozpoczęto eksploatację drewna, wyrób papieru i płótna. W 1725 r. powstała pierwsza manufaktura płóciennicza, w ślad za nią otwierano kolejne. Po wielkim pożarze w 1761 r. odbudowano miasto w stylu barokowym. W 1776 Bańska Bystrzyca stała się siedzibą rzymskokatolickiego biskupstwa, a pod koniec XVIII wieku - władz komitatu Zólyom (Zwoleń). W czasach rewolucji przemysłowej w mieście rozwinęły się również inne gałęzie przemysłu i gospodarki. W 1830 powstała pierwsza nowoczesna fabryka (cukrownia), w 1845 - pierwsza kasa oszczędności. W 1873 otwarto linię kolejową do Zwolenia, a w 1884 - do Podbrezowej (w kierunku Brezna. Ostatecznie w Bańskiej Bystrzycy rozwinął się przede wszystkim przemysł drzewny i włókienniczy. W XIX wieku miasto było jednym z ośrodków narodowego słowackiego życia gospodarczego. W 1910 liczyło 10,8 tys. mieszkańców, z czego 5,3 tys. Węgrów, 4,4 tys. Słowaków i 0,9 tys. Niemców.

W okresie międzywojennym Bańska Bystrzyca została mocno dotknięta przez wielki kryzys gospodarczy. Pod koniec II wojny światowe, 29 sierpnia 1944, w Bańskiej Bystrzycy rozpoczęło się Słowackie Powstanie Narodowe. Po wojnie miasto przeszło gwałtowną industrializację - powstały zakłady energetyczne Energetik, elektrotechniczne Tesla, drzewiarskie Smrečina, huty żelaza Závody SNP i wiele innych. W 1966 poszerzono granice miasta poprzez przyłączenie okolicznych wsi. Dla upamiętnienia wydarzeń związanych z walką Słowaków podczas Słowackiego Powstania Narodowego wzniesiono w Bańskiej Bystrzycy Pomnik-Muzeum Słowackiego Powstania Narodowego, którego oryginalna bryła jest ważnym elementem architektonicznej panoramy miasta^[2].

Dziś Bańska Bystrzyca jest nowoczesnym ośrodkiem miejskim środkowej Słowacji, w którym obok przemysłu dynamicznie rozwijają się handel i usługi. Jest również ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Od 1990 działa tu Uniwersytet Macieja Bela.

Zabytki

• staromiejski rynek (Námestie SNP) otoczony gotyckimi, renesansowymi i barokowymi kamienicami mieszczańskimi, z wieżą zegarową z 1552,

• kościół katedralny pw. św. Franciszka Ksawerego. Barokowy, wybudowany przez jezuitów w dobie triumfu kontrreformacji na początku XVIII w. W miejscu obecnego kościoła stał na początku XVII w. kościółek św. Józefa Robotnika. W r. 1709 na jego miejscu wybudowano według projektu J. Häffelsa nowy kościół na wzór rzymskiego kościoła jezuitów Il Gésu. Z ustanowieniem w 1776 r. biskupstwa w Bańskiej Bystrzycy kościół stał się bazyliką katedralną. Surowa fasada zwieńczona parą kwadratowych wież bez hełmów powstała podczas rozbudowy świątyni w 1844 r. Wystrój wnętrza pochodzi z I połowy XIX w. Do katedry przylega budynek dawnego kolegium jezuickiego z 1695 r.
• katolicki kościół pw. Wniebowzięcia NMP. Jego budowę rozpoczęto w 1255 r. – do dziś stoi romańska wieża i północna ściana budowli. W XIV w. kościół rozbudowano w stylu gotyckim o zakrystię i boczne kaplice. Znaczną część wnętrza zniszczył wielki pożar w 1500 r., w czasie którego miasto zostało w znacznym procencie spalone. Jeszcze większy pożar wybuchł w r. 1761. W kościele uległ wtedy zniszczeniu średniowieczne wyposażenie wnętrza, w tym główny gotycki ołtarz prawie 20-metrowej wysokości, autorstwa Mistrza Pawła z Lewoczy. Po tym pożarze kościół przebudowano w stylu barokowym, wtedy to powstały m.in. obecne beczkowe sklepienia. Później świątynię kilkakrotnie restaurowano. We wnętrzu rzucają się w oczy barokowe malowidła A. Schmidta na sklepieniu oraz obrazy J. Prackera w ołtarzu głównym. Na lewo od ołtarza brązowa chrzcielnica, piękne dzieło średniowiecznego kowalstwa, autorstwa mistrza Jodaka z 1476 r. Najcenniejszy zabytek kryje się w gotyckiej kaplicy św. Barbary po lewej stronie nawy głównej. Jest to kunsztowny gotycki ołtarz wyrzeźbiony w 1509 r. przez wspomnianego Mistrza Pawła z Lewoczy. Na złocistym tle stoją w nim postacie Matki Boskiej z Dzieciątkiem, św. Barbary i św. Hieronima. Po południowej stronie nawy widnieje ołtarz św. Marii Magdaleny z końca XV w. We wnęce południowej elewacji kościoła znajduje się późnogotyckie dzieło rzeźbiarskie nieznanego autora z końca XV w., przedstawiające Chrystusa na Górze Oliwnej (po renowacji wystawione na widok publiczny w 1995 r.).
• kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, nazywany Słowackim, gdyż uczęszczali do niego przeważnie Słowacy, podczas gdy obywatele niemieccy modlili się głównie w kościele Wniebowzięcia NMP. Świątynia powstała w XVI w. w miejscu, gdzie już przed 1406 r. stała gotycka kapliczka św. Michała, do której później przybudowano następną kaplicę. W 1561 r. dobudowano nawę i przedsionek tak, że kościół połączył się z sąsiednim Domem Macieja. W czasie reformacji w XVII w. protestanci wyburzyli ścianki działowe pomiędzy dawnymi kaplicami, a w latach 1742-1747 jezuici przebudowali wnętrze w stylu barokowym. Zostało ono całkowicie zniszczone w czasie pożaru w 1782 r. Obecny wystrój pochodzi przeważnie z XIX w. Płaskorzeźby przedstawiające Pannę Marię i Marię Magdalenę na głównym ołtarzu przypisywane są rzeźbiarzowi Vavrincowi Dunajskiemu.
• późnogotycki pałac - Dom Macieja (króla Macieja Korwina) z 1479 r. Budowlę kazał postawić król Maciej Korwin prawdopodobnie dla swej żony Beatrycze. Później mieściła się tu siedziba królewskiego zarządcy rewiru górniczego. Z czasem obiekt pełnił funkcje spichlerza, magazynu, zbrojowni czy nawet strażnicy. Obecnie wnętrza przeznaczono na depozyty muzealne. Na zachowanej fasadzie południowej z kamiennymi obramieniami okien widnieje herb Macieja Korwina i data 1479.
• Stary Ratusz, zwany też Pretorium. Prosty, renesansowy, biały budynek, z arkadową loggią i małą wieżyczką, wznosi się obok kościoła i barbakanu. Wybudowany po 1500 r. z fundacji miejscowego przedsiębiorcy górniczego, potem żupana zwoleńskiego - V. Mühlsteina, w latach 1564-1565 ozdobiony wspomnianą arkadową loggią, w XVIII w. przebudowany w stylu barokowym. Obecnie mieści się tam oddział państwowej galerii sztuki.
• pozostałości murów obronnych: barbakan, trzy baszty (Pisárska, Banicka i Farska ) oraz odcinek muru. Za murem, do którego przylega Dom Macieja, znajduje się stary cmentarz katolicki.

W Bańskiej Bystrzycy działa muzeum Słowackiego Powstania Narodowego z dużą kolekcją militariów, eksponowaną pod gołym niebem.

Sport

• HC 05 Bańska Bystrzyca - klub hokejowy
• Dukla Bańska Bystrzyca - klub piłkarski
  • Štadión SNP - stadion
• Areál Žltý Piesok - skocznia narciarska
• Skokanské Mostíky Dukla - skocznia narciarska

Postacie związane z miastem

• Matej Bel - (1684-1749) - słowacki kaznodzieja ewangelicki, polihistor, pedagog i encyklopedysta, prekursor słowackiego oświecenia;
• Paľo Bielik - (1910-1983) - słowacki aktor, scenarzysta i reżyser filmowy;
• Ján Cikker (1911-1989) - słowacki kompozytor;
• Stefan Jung (ur. około 1409 zm. przed 1470) – burmistrz w latach 1450-1454, sędzia i przedsiębiorca;
• Károly Kaán (1867-1940) - węgierski leśnik i pionier ochrony przyrody;
• Anastazja Kuzmina (ur.1984) - złota i srebrna medalistka olimpijska w biathlonie
• Ján Langoš (1946-2006) - słowacki polityk;
• Barbara Nedeljakova - (ur. 1979) - słowacka aktorka, znana m.in. z filmu Hostel;
• Alena Procházková - (ur. 1984) - słowacka biegaczka narciarska;
• Jozef Gregor Tajovský (1874-1940) - słowacki pisarz, poeta i dramaturg;
• Karol Zechenter - (1824-1908) - słowacki pisarz i publicysta;
• Marek Hamsik - (ur. 1987) - słowacki piłkarz

Linki zewnętrzne

• [1]
• [2]
• Oficjalna strona
• Informacje o mieście (en)
• Esej o mieście
• Zdjęcia (uwaga: po węgiersku!)
• Zamek
• Plan miasta
• Widok z satelity

Przypisy