Brda

Skocz do: nawigacji, szukaj
Brda w Janowie
Brda na osiedlu Czyżkówko w Bydgoszczy
Zimą Brda z trudem pokrywa się lodem z uwagi na bystry nurt
Nabrzeże Brdy w Bydgoszczy
Most kolejowy na Brdzie w Rytlu
Jaz walcowy Czersko Polskie na torze regatowym w Bydgoszczy, przy ujściu Brdy do Wisły
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Brda
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Brdzie

Brda – rzeka w północnej Polsce, lewy dopływ Wisły.

Charakterystyka

Brda przepływająca przez Stare Miasto w Bydgoszczy

Długość rzeki wynosi 238 km, a powierzchnia dorzecza 4627 km². Dorzecze składa się z 43 dopływów[1], ale są one małe. Największy z nich to Kamionka (55 km). Rzeka jest spławna na odcinku 210 km. Udział zasilania podziemnego należy do najwyższych w Polsce i wynosi ok. 75% odpływu całkowitego.

Spadek Doliny Brdy jest na ogół wyrównany w całym biegu i wynosi średnio 0,6‰. Średni przepływ w środkowym biegu (Tuchola) wynosi 19,9 m³/s, w dolnym biegu (Smukała) 27,4 m³/s. W ciągu roku notuje się stosunkowo małe wahania przepływu rzeki, co wynika z kilku przyczyn[2]:

  • dużej liczby jezior, przez które przepływa,
  • większość obszaru dorzecza posiada łatwo przepuszczalne gleby (sandry) oraz jest zalesiona,
  • na obszarze dorzecza występują nieduże opady atmosferyczne, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi.

Jakość wód rzeki w całym jej biegu jest dobra (I i II klasa, tylko na 10-km odcinku ujściowym III klasa), a wręcz należy ona do najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego. W rzece spotkać można takie ryby, jak boleń, brzana, jaź, karaś, kleń, leszcz, lin, okoń, płoć, pstrąg potokowy, sandacz, szczupak i troć wędrowna.

Bieg rzeki

Brda płynie przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie i Dolinę Brdy do Kotliny Toruńskiej, w województwie pomorskim oraz kujawsko-pomorskim. Na odcinku 28 km przepływa przez miasto Bydgoszcz, gdzie łączy się z Kanałem Bydgoskim i uchodzi do Wisły.

Na obszarze Tucholskiego Parku Krajobrazowego rzece towarzyszy Wielki Kanał Brdy.

Bieg górny – źródło

Rzeka wypływa na wysokości ok. 181 m n.p.m. z Jeziora Smołowego, wśród moren czołowych Pojezierza Bytowskiego na północny wschód od Miastka.

Bieg środkowy

Przepływa przez szereg jezior, m.in. Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk, Kosobudno. Szerokość koryta rzeki jest zmienna, niektóre odcinki Doliny Brdy mają charakter wąskich i głębokich rynien o stromych zboczach, w niektórych rzeka meandruje. Na odcinku od Woziwody do miejscowości Piła-Młyn Brda jest częścią rezerwatu "Dolina rzeki Brdy" w celu ochrony całego ekosystemu obejmującego krajobraz, roślinność oraz ostoje dzikich zwierząt.

Bieg dolny – ujście

W dolnym biegu Brda jest skanalizowana, włączona w system drogi wodnej łączącej Wisłę z Odrą poprzez Kanał Bydgoski, Noteć oraz Wartę. Powyżej i w obrębie Bydgoszczy rzeka jest zabudowana energetycznie kaskadą elektrowni Koronowo-Tryszczyn-Smukała. Na terenie miasta zlokalizowano na rzece stopnie piętrzące: Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska, Jaz Czersko Polskie, Śluza Czersko Polskie.

W rejonie Starego Miasta w Bydgoszczy, Brda oraz jej odnoga Młynówka opływają Wyspę Młyńską, która jest jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy.

Ujście do Wisły na wysokości 28,8 m n.p.m. następuje w dzielnicy Bydgoszczy zwanej Brdyujściem.

Zalew Koronowski

 Osobny artykuł: Zbiornik Koronowski.

W latach 1956-1962 na rzece utworzono Jezioro Koronowskie przez spiętrzenie wody zaporą w Pieczyskach, która zalała poza doliną Brdy odcinki ujściowe jej dopływów i liczne jeziora. Zbiornik posiada powierzchnię 1 560 ha i pojemność 81 milionów m³. Ma kształt wydłużony o długości 36 km. Maksymalna głębokość dochodzi do 20 m. Długość linii brzegowej sięga 102 km.

Turystyka

Brda stanowi jeden z najpiękniejszych w kraju szlaków kajakowych. Rzeka jest dostępna dla ruchu kajakowego na długości 233 km, od miejscowości Świeszyno (Brda wpada tutaj do Jeziora Głębokiego) do Bydgoszczy, przy ujściu do Wisły. Urozmaicony, kręty bieg rzeki, lasy, jeziora, pierwotna przyroda, liczne boczne szlaki, od lat ściągają na Brdę turystów wodniaków.

Atrakcją środkowego biegu Brdy są przede wszystkim malownicze jeziora charakteryzujące się czystą wodą i urozmaiconymi, przeważnie zalesionymi brzegami. Nad jej brzegami rozlokowane zostały liczne ośrodki wypoczynkowe. Na terenie Borów Tucholskich, znajduje się zapora w Mylofie, kierująca część wód rzeki do Wielkiego Kanału Brdy - budowli hydrotechnicznej z połowy XIX wieku. Kanał ten, poprowadzony jest równolegle do Brdy, miejscami po akweduktach, ponad kilkoma jej dopływami.

W okolicy Tucholi Brda tworzy malowniczy przełom z licznymi bystrzami zwany Piekłem, stanowiący pomnik przyrody. Szlak kończy największe na całym szlaku Brdy, Jezioro Koronowskie o niezwykle urozmaiconej linii brzegowej, z kilkoma zatokami, otoczone niemal ze wszystkich stron lasami.

Przy Brdzie znajduje się pięć stanic wodnych PTTK, które służą turystom do odbywania spływów rzeką.

Rzeka Brda jest również jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy. W rzece odbijają swe wizerunki zabytki i liczne budynki współczesne (Wyspa Młyńska, Wenecja Bydgoska), znajdują się przystanie i bulwary, kursują tramwaje wodne. Przy ujściu rzeki do Wisły znajduje się drugi w Polsce pod względem walorów sportowych (po poznańskiej Malcie) Tor Regatowy, na którym odbywają się krajowe i międzynarodowe zawody wioślarskie i kajakarskie.

Szlaki turystyczne

Wzdłuż Brdy przebiega szereg znakowanych pieszych szlaków turystycznych[3]:

Ważniejsze elektrownie zbudowane na Brdzie

Poniżej Zalewu Koronowskiego na Brdzie wybudowano kilka zapór i elektrowni wodnych. Zbiornikami wyrównawczymi dla elektrowni są dwa mniejsze sztuczne zbiorniki: zalew Tryszczyn i zalew Smukała. Zapora w Smukale leży już w granicach administracyjnych Bydgoszczy.

Do ważniejszych elektrowni wodnych na Brdzie należą:

Większe miejscowości położone nad Brdą

Ważniejsze dopływy

  • lewostronne:
  • Lipczynka, Chocina, Zbrzyca, Raciąska Struga, Czerska Struga, Bielska Struga, Prusina, Ruda (Stążka), Szumionka, Kręgiel, Struga (Kotomierzyca)
  • prawostronne:
  • Modra, Ruda (Kuźnia), Czerwonka (Czerwona Struga), Jarcewska Struga, Ostrowicka Struga (Struga Siedmiu Jezior), Hozjanna, Kicz, Kamionka, Sępolna (Sępolenka), Krówka, Flis

Brda w sieci międzynarodowych dróg wodnych

 Osobny artykuł: Śródlądowe drogi wodne.

Brda na odcinku dolnym od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły (14,4 km) jest elementem międzynarodowej drogi wodnej E70, ustalonej w 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)[4].

Przypisy

  1. ↑ Jacek Frączak: Ilustrowany Atlas Polski. Nasza Ojczyzna. Mapy, informacje, krajobrazy.. Warszawa: Reader's Digest Przegląd, 2005, s. 148. ISBN 83-8843-20-9. 
  2. ↑ Winid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, str. 8
  3. ↑ Bykowski Włodzimierz: Na szlakach Borów Tucholskich. Nowoczesny przewodnik rowerowy. Wydawnictwo Aperion. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-911441-2-7
  4. ↑ http://www.mi.gov.pl/files/0/105/Analizapotrzebinwestycyjnych1.pdf Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródladowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Sródladowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, str. 25

Zobacz też

Bibliografia

  • Słownik Geograficzno-Krajoznawczy Polski – Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
  • Strona RZGW Gdańsk

Linki zewnętrzne

Brda na północno-zachodnich rubieżach miasta Bydgoszczy (osiedla Piaski, Opławiec)