Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz SA (PESA) – bydgoska firma produkująca oraz remontująca pojazdy szynowe dla transportu kolejowego (m.in. lokomotywy, zespoły trakcyjne, wagony) jak i miejskiego (tramwaje).

Historia^[1]

Okres pruski

Firma powstała w 1851 jako Warsztat Naprawczy Kolei Wschodniej (Reparaturbetrieb der östlichen Eisenbahn). Zlokalizowano je przy stacji Bydgoszcz Główna, naprzeciw pierwszego dworca, zbudowanego w tym samym roku. Na początku była to parowozownia i kuźnia. Jednak już w 1855 oddano do użytku budynek administracyjny, a w 1856 halę naprawy parowozów. Dalsza rozbudowa i przebudowa warsztatów naprawczych Kolei Wschodnich miała miejsce w latach 60., 70. i 80. XIX wieku. W tym okresie m.in. zbudowano nową kuźnię, warzelnię pokostu, nową halę naprawy parowozów na 44 stanowiska oraz halę naprawy wagonów, przebudowano także pomieszczenia dla blacharni, lakierni, kuźni miedzianej oraz warsztatów – naprawczego tendrów i budowy zwrotnic. W 1867 oddano do użytku tunel prowadzący od obecnej ulicy Zygmunta Augusta do warsztatów naprawczych, przebiegający pod torami kolejowymi.

Rozwój warsztatów naprawczych powodował, że zajmowały one coraz większy obszar. Początkowo był to 1 hektar. Na początku XX wieku było to już 17 ha^[2].

Pozycja bydgoskich warsztatów naprawczych w systemie organizacyjnym pruskich kolei państwowych ulegała częstej zmianie. Gdy warsztaty powstały, w drugiej połowie XIX wieku, były podporządkowane Dyrekcji Kolei Wschodniej w Bydgoszczy. W 1874 podlegały one Komisji Kolejowej Kolei Wschodniej również z siedzibą w Bydgoszczy, by 2 lata później powrócić pod Dyrekcję Kolei Wschodniej.

Okres międzywojenny

Po 1920 Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego przemianowano na PKP Warsztaty Główne I klasy, podlegające Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w Gdańsku, a od 1 października 1933 – DOKP w Toruniu. W okresie międzywojennym zakład bydgoski był jednym z 13 kolejowych warsztatów głównych w Polsce, z czego 6 było I klasy (w tym bydgoski), a 7 II klasy. Zakłady w Bydgoszczy pod względem liczby pracowników fizycznych oraz wysokości budżetu zajmowały drugie miejsce po Poznaniu.

W latach 20. XX w. zakład dotkliwie odczuł odpływ pracowników narodowości niemieckiej (1500 osób), który został uzupełniony Polakami, w tym reemigrantami z Westfalii i Nadrenii.

Pierwszym naczelnikiem zakładów został F. Hoffmann, który wchodził w skład polskiej komisji przejmującej Zakłady z rąk Niemców w dniu 20 stycznia 1920. Kolejnymi zostali: inż. Osiński (1923-1926), inż. R. Szmidt (1926-1937) i mgr inż. Jan Rupiński (1937-1939).

Okres okupacji

Działania wojenne kampanii wrześniowej 1939 nie wyrządziły większych szkód warsztatom kolejowym. Po ich przejęciu przez administrację niemiecką otrzymały one nazwę: Kolejowy Warsztat Naprawczy Rzeszy Bydgoszcz (Reichsbahnausbesserungswerk Bromberg). Wszystkie stanowiska kierownicze obsadzono Niemcami, przy czym w charakterze majstrów i brygadzistów zatrudnieni byli w większości volksdeutsche. Polscy robotnicy zmuszani byli do pracy dwuzmianowej, której czas wynosił około 10 godzin dla każdej zmiany. W czasie okupacji profil pracy produkcyjnej zakładów nie uległ zmianie. W warsztatach prowadzono remonty parowozów i wagonów towarowych.

Zakłady nie poniosły większych strat materialnych podczas działań wojennych związanych z wyzwalaniem miasta. Polscy robotnicy poprzez działania sabotażowe uniemożliwili odjazd do Rzeszy transportów ze zdemontowanymi maszynami i urządzeniami produkcyjnymi oraz uratowali przez wysadzeniem mosty kolejowe i Królowej Jadwigi.

Okres powojenny

Po wyzwoleniu miasta powrócono do nazwy z 1939 – PKP Warsztaty Główne I kl. oraz przywrócono funkcję naczelnika mgr. inż. Janowi Rupińskiemu.

Poważne zmiany w strukturze i organizacji zakładu nastąpiły po 1950 w związku z centralizacją gospodarczą kraju. Warsztaty przemianowano na Zakłady Naprawcze Parowozów i Wagonów nr 13 w Bydgoszczy. W wyniku dalszych zmian przyjęły one ostateczną nazwę Przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Bydgoszczy.

W latach 40. i 50. XX w. przystąpiono do rozbudowy obiektów fabrycznych i budowy nowych. Wybudowano m.in. kotlarnię, acetylenownię, modelarnię i magazyn modeli, armaturownię, remizę straży pożarnej, magazyny, a także hotel pracowniczy. W latach 1961 –1973 wybudowano nową hydrofornię, przychodnię lekarską, stołówkę, dom kultury i rozbudowano budynek zarządu. 10 grudnia 1975 dokonano pierwszego spustu żeliwa w nowoczesnej, pracującej do dziś odlewni żeliwa. Do 1970 wyremontowano łącznie 14.701 parowozów i 272.494 wagonów towarowych. Ostatni naprawiony parowóz opuścił zakład 18 października 1985^[3] W 1977 przyjęto do naprawy pierwszą lokomotywę spalinową, zaś pierwsze naprawy Elektrycznych Zespołów Trakcyjnych (EN57) rozpoczęto w 1990.

W okresie PRL-u, podobnie jak w okresach wcześniejszych, ZNTK należał do największych pracodawców w Bydgoszczy. 28 listopada 1981 poświęcono sztandar Komisji Zakładowej NSZZ Solidarność, która odgrywała dużą rolę w regionie. Związek liczył kilka tysięcy członków, a w jego skład weszło również kierownictwo zakładu. Komisja brała udział we wszystkich akcjach ogólnokrajowych – tzw. "przestojach" – organizowanych przez NSZZ "Solidarność". W 1981 Komisja gościła w zakładowym Domu Kultury przewodniczącego NSZZ „Solidarność" Lecha Wałęsę. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 członków Zarządu internowano, a Milicja oraz SB skonfiskowały całe mienie Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność". Przedstawiciel Komisji Zakładowej w Zarządzie Regionu został zmuszony do emigracji z kraju.

W 1982 zakład podobnie jak inne ZNTK w kraju został wcielony w struktury PKP w celu ich zmilitaryzowania. W 1984 zmieniono nazwę na PKP Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego im. Obrońców Bydgoszczy.

Okres po 1990 r.

Przemiany ustrojowe w 1989 spowodowały, że zakład został zmuszony do podjęcia kroków zmierzających do znalezienia swego miejsca w nowej sytuacji gospodarczej kraju. 24 lipca 1991 ZNTK Bydgoszcz wydzielono ze struktur PKP, tworząc samodzielne przedsiębiorstwo, które rozpoczęło naprawy wagonów pasażerskich dla PKP oraz wagonów Warszawskiej Kolei Dojazdowej. Nawiązano również współpracę z partnerami zagranicznymi^[4].

2 listopada 1995 przedsiębiorstwo przekształcono w spółkę akcyjną Skarbu Państwa, a w 1996 akcje Spółki wniesiono do Narodowych Funduszy Inwestycyjnych.

W 1998 nastąpiła głęboka reorganizacja i restrukturyzacja zakładu. W oparciu o majątek przedsiębiorstwa wydzielono samodzielne firmy w formie spółek. 17 sierpnia 2001 uchwałą Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy spółka przyjęła nową nazwę: Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz Spółka Akcyjna Holding^[5]. Powodem była zmiana wizerunku firmy, dla której najważniejszym celem stała się budowa, a dopiero na drugim miejscu modernizacja i naprawa taboru.

Od 2001 ożywiono współpracę z Dyrekcją Generalną Kolei Ukraińskich oraz Kolejami Litewskimi^[6]. W tym samym roku przedsiębiorstwo jako pierwsze w kraju rozpoczęło produkcję autobusów szynowych do przewozów regionalnych i aglomeracyjnych, które uzyskały nagrody na Międzynarodowych Targach Kolejowych oraz pierwszą nagrodę przyznawaną przez Polską Izbę Producentów Urządzeń i Usług na rzecz Kolei.

W 2003 przedsiębiorstwo uzyskało kolejną nagrodę na Targach Kolejowych TRAKO w Gdańsku za zbudowany w firmie wagon sypialny standardu Euronight. W latach 2004-2005 wykonano kilkadziesiąt szynobusów, m.in. dla samorządów województw oraz wieloczłonowe elektryczne zestawy trakcyjne dla PKP oraz województwa mazowieckiego.

Od 2005 oferta przedsiębiorstwa została poszerzona o modułowe pojazdy dla transportu miejskiego, m.in. niskopodłogowe tramwaje (dla miasta Elbląga). W 2006 podpisano umowę na dostawę 15 tramwajów dla Warszawy, a później kolejno dla Łodzi, Gdańska, Bydgoszczy, Warszawy (186 tramwajów o wartości 1,5 mld zł, tzw. kontrakt stulecia), Szczecina i Częstochowy. W tym samym roku firma pozyskała pierwsze kontrakty zagraniczne w państwach UE (Koleje Włoskie). W 2009 pozyskano pierwszy zagraniczny kontrakt na dostawę tramwajów (Węgry). W 2011 PESA wygrała przetarg dla spółki České dráhy na dostawę 31 pociągów spalinowych do obsługi połączeń lokalnych o wartości ponad 300 mln zł^[7].

Zatrudnienie

Zakłady od swego powstania w 1851 należały do największych przedsiębiorstw w mieście. W latach 80. XIX wieku liczba pracowników wszystkich fabryk w Bydgoszczy sięgała tylko połowy zatrudnionych w Głównych Warsztatach Naprawczych Kolei Wschodniej. Były to największe zakłady w rejencji bydgoskiej. Po 1890 w dziale parowozów wyprzedzały warsztaty w Berlinie i Królewcu, grupując ¼ ogółu krytych stanowisk naprawczych parowozów, 1/3 tendrów i 1/5 wagonów. Okresowo zatrudniano tam ponad 1,5 tys. robotników, a dziennie naprawiano 80 parowozów.

Zatrudnienie w latach^[8]:

• 1875 – 500 robotników oraz 44 osoby personelu,
• 1889 – 1000 osób
• 1906 – 1500 osób
• 1934 – 1420 osób
• 1938 – 1520 osób
• 1945 – 3175 osób
• 1955 – 5229 osób
• 1970 – 4845 osób
• 1985 – 3227 osób
• 2006 – 1659 osób
• 2007 – 2113 osób; zajmowana pozycja 3-4 pracodawcy w Bydgoszczy

Stan obecny

92% akcji PESY jest w rękach ośmiu prywatnych inwestorów – m.in. menedżerów w firmie. Wśród nich jest prezes spółki Tomasz Zaboklicki^[9].

Zakład zajmuje się budową i naprawą taboru szynowego różnych typów:

• elektrycznych i spalinowych wagonów silnikowych
• elektrycznych i spalinowych zespołów trakcyjnych,
• wagonów pasażerskich różnych typów, m.in. Euronight,
• specjalizowanych wagonów towarowych do przewozu m.in. kruszyw, drewna, zbóż, chemikaliów, dłużycy,
• tramwajów miejskich,
• pasażerskich pojazdów specjalnych,
• lokomotyw.

Pojazdy PESA są dostarczane dla odbiorców polskich i zagranicznych. W Polsce głównymi odbiorcami nowych pojazdów są samorządy i spółki samorządowe. Pojazdy kolejowe PESA jeżdżą także we Włoszech, na Ukrainie, Białorusi i Litwie, a w trakcie realizacji są zamówienia dla Czech, Niemiec i Rosji. Tramwaje natomiast jeżdżą w Segedynie na Węgrzech, a planowane są dostawy do Rumunii i Kazachstanu.

Zestawienie pojazdów wyprodukowanych w zakładach holdingu PESA

Nagrody w latach 2006-2009 r.

• „Lider Transportu Szynowego 2006” w kategorii tabor;
• „Lider Transportu Szynowego 2007” w kategorii tabor;
• II miejsce pod względem dynamiki przychodów w 2007 roku w konkursie „Złota Setka Pomorza i Kujaw 2007”;
• nagroda „Złoty Pegaz” Polskiej Gazety Transportowej dla najlepszej firmy działającej na rzecz branży TSL w 2007 roku;
• nagroda „Najlepszy Debiut” – na „Liście 500 Polityki” 2008;
• nagroda "Pracodawca Roku" w konkursie na najlepszego pracodawcę roku 2008 w województwie kujawsko-pomorskim;
• 7. miejsce na liście najbardziej innowacyjnych firm w Polsce (według Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN) zamieszczonej przez tygodnik "Newsweek" 12 października 2009;
• nagroda "Perła Polskiej Gospodarki w kategorii Perły Duże" według miesięcznika Polish Market oraz Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN 2009.

Zobacz też

• ZNTK
• Kolej w Bydgoszczy
• Historia Bydgoskiego Węzła Kolejowego
• Dyrekcja Kolei w Bydgoszczy

Przypisy

Bibliografia

• Czajkowski, Edmund: 134 bydgoskiego węzła kolejowego, [w:] Kalendarz Bydgoski 1985
• Mierzyński, Jan: 125 rocznica powstania dyrekcji kolejowej w Bydgoszczy, [w:] Kronika Bydgoska V (1971-73), Bydgoszcz 1980
• Niezgódka, Arkadiusz: Pojazdy na szynach, [w:] Kalendarz Bydgoski 2004
• Skowroński, Mieczysław: Zakłady i warsztaty kolejowe w Bydgoszczy w okresie międzywojennym (1920-1939), [w:] Kronika Bydgoska VII (1976-79), Bydgoszcz 1986

Linki zewnętrzne

• Zbiór artykułów dotyczących firmy PESA w serwisie InfoTram
• Zbiór artykułów dotyczących firmy PESA w serwisie InfoRail
• Zbiór artykułów dotyczących firmy PESA w serwisie Wiadomości24-pl
• Zbiór fotografii prezentujących hale produkcyjne firmy PESA w serwisie Rynek Kolejowy
• Oferta firmy w portalu firmy.kolejowe

Wagony silnikowe Wagony sterownicze Zespoły trakcyjne Lokomotywy